تحلیل سیاسی نهضت مقاومت ملی ایران

آیا تغییر بادهای سیاست جهانی؛ طوفانی سیاسی در ایران برخواهد انگیخت؟

آیا تغییر بادهای سیاست جهانی؛ طوفانی سیاسی در ایران برخواهد انگیخت؟

نتیجه انتخابات اخیر در آمریکا، اسرائیل و برزیل، در سه جغرافیای متفاوت و با سه ساختار سیاسی متمایز، پرسشی مشترک را پیش روی ما قرار داده‌اند: آیا دوران گسترش بی‌وقفه پوپولیسم راست‌گرا و سیاست خارجی مبتنی بر تقابل به پایان خود نزدیک می‌شود، یا این جریان‌ها صرفاً در حال تغییر چهره و سازگارشدن با واقعیت‌های تازه‌اند؟ پاسخ به این پرسش، فراتر از سرنوشت دولت‌ها و احزاب، می‌تواند بر آینده نظم جهانی، مناسبات قدرت در خاورمیانه و به‌ویژه سرنوشت ایران تأثیری تعیین‌کننده بگذارد.

پیروزی تاریخی دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و دستیابی آنان به اکثریت هر دو مجلس کنگره، محدودیتی جدی بر قدرت سیاسی دونالد ترامپ ایجاد خواهد کرد. در اسرائیل، انتخابات پارلمانی به از دست رفتن اکثریت ائتلاف بنیامین نتانیاهو انجامیده، هرچند تشکیل دولت جایگزین توسط گادی آیزنکوف پس از دعوت اخیر از سوی اسحاق هرتزوگ، همچنان با دشواری روبرو خواهد شد. در برزیل نیز لولا داسیلوا با پیروزی نزدیک بر فلاویو بولسونارو توانست ریاست‌جمهوری را حفظ کند، آن هم با وجود هزینه بسیار بالای آمریکا برای برگرداندن نتیجه انتخابات به نفع سیاست های خودش. این سه نتیجه، با وجود تفاوت‌های بنیادین، از افزایش مقاومت انتخاباتی در برابر برخی جریان‌های حاکم و بازگشت اهمیت نهادهای سیاسی و رقابت دموکراتیک حکایت دارند.

بااین‌حال، اعلام پایان دوران راست پوپولیست شتاب‌زده خواهد بود. نزدیک به نیمی از رأی‌دهندگان برزیل به نامزد جریان بولسونارو رأی داده‌اند؛ در اسرائیل هم، مخالفت با نتانیاهو به معنای عقب‌نشینی گرایش‌های ملی‌گرایانه و امنیت‌محور نیست؛ و در آمریکا نیز شکست جمهوری‌خواهان در کنگره به معنای پایان نفوذ اجتماعی و سیاسی ترامپیسم نخواهد بود. آنچه در حال وقوع است، بیش از نابودی یک جریان سیاسی، آزمون توانایی آن برای بازسازی خود در شرایط تازه است. پوپولیسم ممکن است در صندوق‌های رأی عقب بنشیند، اما تا زمانی که نابرابری اقتصادی، ناامنی اجتماعی، بحران هویت و بی‌اعتمادی به نهادهای سنتی پابرجاست، زمینه‌های بازتولید آن نیز باقی خواهد ماند.

اهمیت این تحولات در سطح جهانی از آن روست که سیاست بین‌الملل در سال‌های اخیر بیش از پیش تحت تأثیر رقابت قدرت‌های بزرگ، ملی‌گرایی اقتصادی، بحران نهادهای چندجانبه و گسترش منازعات منطقه‌ای قرار گرفته است. اگر تغییر آرایش سیاسی در واشنگتن به افزایش نظارت کنگره بر سیاست خارجی بینجامد و تحولات اسرائیل نیز زمینه بازنگری در راهبردهای امنیتی این کشور را فراهم سازد، امکان تغییر در شیوه مدیریت بحران‌های خاورمیانه پدید خواهد آمد. با این ‌همه، نباید تغییر روش را با تغییر هدف اشتباه گرفت. منافع راهبردی آمریکا، نگرانی‌های امنیتی اسرائیل در کنار نقشه های گسترش جغرافیایی اش و رقابت قدرت‌های جهانی با جابه‌جایی دولت‌ها یک‌شبه دگرگون نمی‌شوند.

برای اروپا نیز این تحولات حامل پیامی دوگانه‌اند. از یک‌سو، محدودشدن قدرت ترامپ می‌تواند فضای تازه‌ای برای بازسازی همکاری‌های فراآتلانتیک و تقویت دیپلماسی چندجانبه ایجاد کند. از سوی دیگر، جریان‌های راست ملی‌گرا در فرانسه، آلمان، ایتالیا و دیگر کشورهای اروپایی همچنان از پایگاه‌های اجتماعی و سازمانی برخوردارند. بنابراین، سخن گفتن از بازگشت قطعی سیاستمداران میانه‌رو به همان اندازه زودهنگام است که تصور پیروزی برگشت‌ناپذیر پوپولیسم در سال‌های گذشته بود. جهان احتمالاً نه در آستانه بازگشت ساده به نظم پیشین، بلکه در مرحله بازتعریف رابطه میان قدرت ملی، نهادهای دموکراتیک و همکاری بین‌المللی قرار گرفته است.

در این میان، ایران یکی از کشورهایی است که پیامدهای چنین بازآرایی احتمالی را به‌صورت مستقیم احساس خواهد کرد. رابطه تهران با واشنگتن، تقابل امنیتی با اسرائیل، تحریم‌ها ، محاصره اقتصادی و وابستگی روزافزون به مناسبات محدود با چین، سیاست خارجی جمهوری اسلامی را به یکی از عوامل اصلی تعیین‌کننده وضعیت اقتصادی و امنیتی کشور تبدیل کرده است. ازاین‌رو، هر تغییر در توازن قدرت آمریکا و اسرائیل می‌تواند بر هزینه ادامه تقابل، امکان مذاکره و ظرفیت جمهوری اسلامی برای خروج از انزوای اقتصادی اثر بگذارد.

اما در همین نقطه، تناقض بنیادین سیاست ایران آشکار می‌شود: آیا کاهش احتمالی فشار خارجی به فرصتی برای بازسازی کشور تبدیل خواهد شد یا صرفاً امکان تازه‌ای برای تثبیت ساختار موجود فراهم خواهد آورد؟

تجربه مناسبات جمهوری اسلامی با جهان نشان داده است که کاهش تنش خارجی و اصلاحات داخلی الزاماً دو روند هم‌زمان نبوده اند. حکومت می‌تواند در برابر فشارهای بین‌المللی انعطاف نشان دهد، وارد مذاکره شود و حتی توافق‌هایی برای کاهش تحریم‌ها به دست آورد، بی‌آنکه ضرورتاً در ساختار توزیع قدرت، شیوه تصمیم‌گیری یا حدود آزادی‌های سیاسی تجدیدنظر کند. از این رو ، گشایش دیپلماتیک ممکن است به افزایش درآمدهای ارزی و کاهش فشار بر بودجه دولت بینجامد، اما تضمینی برای تغییر مناسبات اقتصادی و سیاسی کشور نیست. تفاوت اساسی میان نجات موقت اقتصاد حکومت و بازسازی پایدار اقتصاد ملی دقیقاً در همین‌جا نهفته است. موجودیت اسفناک اقتصاد ایران فقط محصول تحریم ها نبوده است. بخش مهمی از مشکلات به ساختار مدیریتی باز می‌گردد. حتی در صورت دستیابی به توافقی گسترده با غرب، بدون اصلاح این سازوکارها، ورود منابع مالی تازه ممکن است به جای تقویت تولید، سرمایه‌گذاری و رفاه عمومی، دوباره در چرخه ناکارآمدی‌های موجود جذب شود.

پیامد سیاسی چنین وضعیتی از پیامد اقتصادی آن کمتر نیست. جامعه‌ای که سال‌ها هزینه تحریم، تورم و نااطمینانی را پرداخته است، به‌طور طبیعی انتظار خواهد داشت ثمره هر توافق خارجی را در بهبود شرایط و کیفیت زندگی اش نمایان شود. در چنین شرایطی، دیگر نمی‌توان همه ناکامی‌ها را به دشمنی خارجی نسبت داد و یا به بهانه جنگ سرکوب را حفظ کرد. هر اندازه از فشار بیرونی کاسته شود، سهم مسئولیت سیاست‌گذاری داخلی در افکار عمومی برجسته‌تر خواهد شد. به بیان دیگر، موفقیت دیپلماتیک ممکن است در کوتاه ‌مدت موقعیت حکومت را تقویت کند، اما هم ‌زمان دولت را برای حل بحران های بویژه اقتصادی به چالش بکشد.

انچه که قابل چشم پوشی نیست ، این است که در دهه‌های گذشته دگرگونی‌هایی عمیق و گسترده در آموزش عالی، افزایش آگاهی اجتماعی، تحول در جایگاه زنان، تغییر ارزش‌های نسلی و توسعه ارتباطات صورت گرفته که در جامعه ایران مطالباتی را شکل داده‌اند که دیگر به بهبود معیشت محدود نمی‌شوند.آزادی‌های فردی، برابری حقوقی، مشارکت در تصمیم‌گیری و حق تعیین سرنوشت، به بخش مهمی از خواسته‌های اجتماعی تبدیل شده‌اند. از همین رو، حتی بهبود نسبی شرایط اقتصادی نیز لزوماً به معنای فروکش‌کردن مطالبات سیاسی نخواهد بود.

در همین نقطه، مسئولیت اپوزیسیون ملی ایران نیز معنایی تازه پیدا می‌کند. تحولات جهانی ممکن است فرصت‌های سیاسی جدیدی ایجاد کنند، اما هیچ تغییر خارجی به‌تنهایی قادر به تولید یک جایگزین سیاسی معتبر در داخل کشور نیست. اعتبار اپوزیسیون نه صرفاً از مخالفت با جمهوری اسلامی، بلکه از توانایی آن در ارائه برنامه‌ای روشن، واقع‌بینانه و قابل اجرا برای آینده ایران سرچشمه می‌گیرد. دفاع از استقلال و تمامیت ارضی کشور، حاکمیت قانون، حقوق برابر شهروندان، تکثر سیاسی و فرهنگی، آزادی تشکل‌ها و سازوکارهای دموکراتیک انتقال قدرت، زمانی می‌توانند به مبنای اعتماد عمومی تبدیل شوند که از سطح شعار فراتر رفته و در قالب برنامه‌های مشخص و تعهدات نهادی، نه فردی، مطرح شوند. به همین دلیل نیز با هیاهو نه میشود خلقش کرد ونه مانع بوجود امدنش شد.

چالش اساسی اپوزیسیون ملی، عبور از شکاف میان مخالفت سیاسی و ظرفیت حکمرانی است. مخالفت با وضع موجود، هر اندازه گسترده، به‌خودی‌خود پاسخ‌گوی پرسش‌های دشوار فردای تغییر نخواهد بود. اداره اقتصاد بحران‌زده، حفظ کارکرد نهادهای عمومی، جلوگیری از خشونت و بی‌ثباتی، تضمین حقوق اقوام و گروه‌های اجتماعی و ایجاد ساختاری پاسخ‌گو، به برنامه‌ریزی، توافق بر قواعد مشترک و تربیت نیروهای اجرایی نیاز دارد. همچنین هیچ جریان سیاسی نمی‌تواند صرفاً با اتکا به سابقه تاریخی یا حمایت خارجی، خود را نماینده تمام جامعه ایران بداند. نمایندگی سیاسی باید از پیوند واقعی با مردم، پذیرش رقابت آزاد و پاسخ‌گویی در برابر شهروندان مشروعیت بگیرد.

از این زاویه، تحولات انتخاباتی آمریکا، اسرائیل و برزیل درس مهم‌تری نیز در خود دارند: قدرت سیاسی، حتی در جوامعی با شکاف‌های عمیق، می‌تواند از طریق نهادهای انتخابی به چالش کشیده شود و آرایش تازه‌ای پیدا کند. البته شرایط ایران با این کشورها یکسان نیست و نمی‌توان سازوکارهای سیاسی آن‌ها را بی‌واسطه به ایران تعمیم داد. بااین‌حال، اهمیت نهادهای مستقل، رقابت سالم سیاسی مابین اپوزیتسیون و امکان جابه‌جایی مسالمت‌آمیز قدرت، موضوعی است که در هر بحث جدی درباره آینده حکمرانی ایران جایگاهی مرکزی دارد.

در سطح منطقه‌ای نیز جمهوری اسلامی با معادله‌ای دشوار روبه‌روست. حتی اگر تغییرات سیاسی در واشنگتن و تل‌آویو به تقویت مسیر مذاکره بینجامد،نگرانی کشور های همسایه و حاشیه خلیج فارس درباره برنامه هسته‌ای، توان موشکی و سیاست‌های منطقه‌ای ایران از بین نخواهد رفت.

در نهایت، نباید از یاد برد که تغییر توازن جهانی الزاماً به معنای کاهش رقابت قدرت‌ها نیست. چین و روسیه همچنان منافع مستقل خود را دنبال می‌کنند و اروپا نیز همچنان در جست‌وجوی جایگاهی مستقل‌تر در مناسبات بین‌المللی است. ایران در چنین جهانی، برای تأمین منافع بلندمدت خود، نیازمند روابط خارجی متوازن، دسترسی گسترده‌تر به بازارهای جهانی و کاهش وابستگی به شمار محدودی از شرکای سیاسی و اقتصادی خواهد بود.

از مجموع این تحولات می‌توان به نتیجه‌ای روشن رسید: انتخابات اخیر در آمریکا، اسرائیل و برزیل، با وجود تفاوت‌های اساسی، احتمال بازآرایی نوین سیاست جهانی را برجسته کرده‌اند، اما نه پایان قطعی پوپولیسم را اعلام می‌کنند و نه آغاز اجتناب‌ناپذیر دوره‌ای از صلح و همکاری را. برای ایران، اهمیت این تغییرات در فرصت‌هایی است که ممکن است برای کاهش تنش، تعدیل تحریم‌ها و بازنگری در سیاست خارجی ایجاد کنند. بااین‌حال، سرنوشت این فرصت‌ها در نهایت به ساختار قدرت و ظرفیت جامعه ایران وابسته خواهد بود.

جمع‌بندی سیاسی این است که جمهوری اسلامی ممکن است از تغییر معادلات جهانی فرصتی برای کاهش فشار خارجی و تثبیت اقتصادی به دست آورد، اما این دستاورد به‌تنهایی بحران حکمرانی را حل نخواهد کرد. در مقابل، اپوزیسیون ملی نیز بدون همگرایی دموکراتیک، سازمان‌یابی اجتماعی و ارائه برنامه‌ای معتبر برای آینده، نمی‌تواند صرفاً از تحولات بین‌المللی انتظار گشایش سیاسی داشته باشد. جهان می‌تواند شرایط تغییر را مساعدتر یا دشوارتر سازد، اما جایگزین اراده و کنش جامعه ایران نخواهد شد. مسئله اصلی آینده کشور، در نهایت، نه بقای یک ساختار قدرت و نه پیروزی یک جریان سیاسی، بلکه توانایی ایرانیان برای برقراری نظمی است که در آن حاکمیت قانون، آزادی، امنیت، رفاه و حق تعیین سرنوشت شهروندان در کنار یکدیگر تضمین شوند. تغییر بادهای سیاست جهانی ممکن است فرصت تازه‌ای فراهم آورد؛ اما تبدیل این فرصت به آینده‌ای پایدار، پیش از هر چیز، آزمون مسئولیت‌پذیری حکومت، بلوغ نیروهای سیاسی و توان جامعه ایران خواهد بود.

ایران هرگز نخواهد مرد

نهضت مقاومت ملی ایران

17 آبان ماه 1405 برابر با 8 نوامبر 2026

مطالب مرتبط